Reklama

Polecamy




O guziku

Guziki metalowe


Wstęp

guzik
Każdy z nas kiedyś miał w swoich rękach jakiś guzik, który go zaciekawił. Ale ze względu na powszechny, utarty pogląd, że coś jest guzik warte, najczęściej zapominaliśmy o nim lub wręcz go wyrzucali, rzadko kiedy odkładając do szuflady. Kiedy wreszcie dojrzało się do zainteresowania guzikami, w pamięci odgrzebujemy owe najciekawsze okazy, które już najczęściej są nie do odzyskania.Jeżeli już mamy jakiś zbiór guzików, zaczynamy przyglądać mu się z większą uwagą. Dostrzegamy, że można podzielić je chociażby ze względu na rodzaj surowca, z którego zostały wykonane. Z wielką uwagą obserwujemy guziki wojskowe, na których najczęściej umieszczono orły, czasem numery pułkowe. Dostrzegamy, że liczne służby państwowe posiadały własne guziki. I tak krok po kroku te drobne przedmioty powszechnego użytku zaczynają rozbudzać nasze zainteresowania, nakazują szukać danych w literaturze, poznawać dzieje... W słowniku M. Samuela Bogumiła Lindego, którego pierwszy nakład ukazał się w roku 1808 znajdujemy interesujące zgoła muzealne objaśnienia do słowa guz jak chociażby zmuklerstwo.Zaczynamy zastanawiać się, który z naszych guzików jest najstarszy, który najładniejszy, który najciekawszy... Często mamy kłopot z ustaleniem, co reprezentuje dany guzik; od kiedy funkcjonował w obiegu. Dlaczego na jednym orzeł ma skrzydła opuszczone, na innym uniesione, a w ogóle skąd i dlaczego orzeł? Chcąc dobrze poznać guziki trzeba się sporo natrudzić. Literatury w języku polskim nie ma. W XIX wieku mamy dwie pozycje dotyczące polskich guzików wojskowych. W XX wieku wyszła kolejna. Istnieje kilka katalogów guzików wojskowych, które towarzyszyły wystawom okresowym, w tym jeden poświęcony guzikom liberyjnym. Istnieje kilka artykułów w pismach. Jeszcze rzadziej ktoś poświęcał uwagę guzikom cywilnym. Za ważny w tym względzie należy uznać tekst Krzysztofa M. Kowalskiego Guziki gdańskich firm odzieżowych drugiej połowy XIX wieku. Studium orbikulologiczne. Autor objaśnia, że według niego orbikulologia to wąska dziedzina, składowa historii kultury materialnej. Guzik nazywany był po łacinie clavus, torulus, sphaerula i orbiculus. Guzikarz dawniej był nazywany orbicularius lub orbiculorum opifex. Mamy zatem już na początek nawet nazwę naukową dla naszego pięknego hobby.Trzeba jeszcze potrudzić się nieco nad rozpoznawaniem metalu, z którego wykonano guzik, poznać guziki jednolite i składane. Należy umieć odróżnić guzik wojskowy od innej służby mundurowej. Po pewnym czasie okaże się, że chcemy wiedzieć coś o orłach na naszych guzikach, o herbach, o barwach heraldycznych. Z wolna staniemy się specjalistami i... nic już nie uwolni nas od pasji poznawania i kolekcjonowania guzików, czego Wam i sobie życzymy.

1. Orzeł – symbol majestatu i władzy

Z orłem – symbolem słońca i światłości spotkamy się już w zamierzchłej przeszłości. Co ciekawe, orły były takimi symbolami u starożytnych ludów, dawno wygasłych jak Sumerowie, Aztekowie, Chińczycy, ludy Bliskiego Wschodu, Egipcjanie. Orzeł to również fenicki bóg Baal i aztecki Tanatiucha. Wszyscy bodajże czytywaliśmy Karola Maya i wiemy, że Indianie nosili orle pióropusze. Te nader ozdobne i twarzowe stroje mieli prawo nosić tylko ludzie godni. Podobnie w Afryce tylko wojownicy i kacykowie mieli prawo do piór orlich.
Aleksander III Wielki tak zwany Macedoński (353-323 przed naszą erą), syn Filipa II i Olimpias, wychowanek Arystotelesa, król macedoński od 336, sprowadził orły jako symbole do ówczesnej Europy. Orła od Greków przejęli Rzymianie. Był dla nich posłańcem Jowisza z pękiem piorunów w szponach. Takiego orła rozumiano jako symbol władzy cesarskiej i uosobienie osoby panującego. Cesarz w ten sposób rozumiany był królem królów. Atrybutem jego władzy było berło (sceptrum Augusti) wykonane z kości słoniowej zwieńczone złotym orłem. W 104 roku przed naszą erą zreformowana armia rzymska otrzymała sztandary z metalowym wizerunkiem orła w wieńcu laurowym. Był to orzeł o rozpostartych skrzydłach z piorunami w szponach; reprezentował znak zwycięstwa i towarzyszył w wyprawach wojennych jako semper triumphatis, semper victor oraz jako sub umbra alarcum tuarum protege nos - chroń nas w cieniu swych skrzydeł [przed zalewem barbarzyńców]. W 800 roku Karol Wielki otrzymał od Leona III w Rzymie koronę cesarską i stał się pierwszym władcą świętego Cesarstwa Rzymskiego. Przejął symbol cesarski. A swoim pałacu w Akwizgranie nakazał włożyć wielkiego metalowego orła. Niestety, nie wiadomo, czy orzeł ten posiadał jedną, czy też dwie głowy. Heraldyka pojawia się około 1150. Wówczas herb cesarski stanowił złoty orzeł na czarnym polu. Fryderyk II (1210-1250) zmienił te barwy podczas koronacji w 1220, umieszczając czarnego orła na złotej tarczy. Orzeł stał się znakiem cesarskim od Ottona III. Ten cesarz używał również berła z orłem. Ciekawe, że do końca XIII wieku ukształtował się pogląd, że orzeł jednogłowy jest atrybutem królów, dwugłowy jako dostojniejszy – cesarzy.
Zygmunt Luksemburski formalnie wprowadził orła jako symbol, ozdabiając swój tron orłem dwugłowym; od 1402 umieszczał na monecie, od 1433 na pieczęci.
Czarny orzeł dwugłowy na złotym polu był herbem cesarskim do 1806. Orłu na piersiach początkowo dodawano tarcze herbowe władców, później wielopolowe herby ziem podległych. Czarny dwugłowy orzeł był herbem cesarstwa austriackiego i austro-węgierskiego 1804–1918 oraz cesarstwa rosyjskiego 1725–1917.*** Orzeł dwugłowy znany jest z pieczęci cylindrycznych pochodzących z ok. 3 000 przed naszą erą z Mezopotamii. Ok. 2 000 p.n.e. symbolu orła dwugłowego używali Hetyci. Od nich przejęli ten znak Turcy seldżuccy, potem Bizancjum, w którym orzeł nie miał korony. W 1472 Iwan III Wielki, książę moskiewski pojął za żonę bratanicę ostatniego cesarza bizantyjskiego księżnę Zofię Paleolog. Do 1500 zjednoczył ziemie ruskie, wypędził Tatarów. W taki sposób zrodził się pogląd, że Moskwa ma stać się trzecim Rzymem. Zaczął uważać się za cara Wszechrosji i spadkobiercę Bizancjum. Przyjął zatem bez zmian herb cesarski. W 1497 umieścił orła na swojej pieczęci.W 1625 nad głowami orła dodano trzecia koronę - cesarską. Około 1725 zmieniono barwę bizantyjską złotego orła na czarną a purpurową tarczę na złotą. Od tarcz herbowych (powszechnych w czasach wolnej elekcji) za Wazów (1617-32), Jana III Kazimierza (1654-68), Korybuta Wiśniowieckiego (1669), Jana III Sobieskiego (1763), Stanisława Augusta Poniatowskiego (1785) można wyprowadzać początek sytuowania różnych tarcz na orłach wojskowych.*** W następstwie krucjat (z udziałem władców) doszło do powstania herbów.

2. Wprowadzenie do heraldyki

Nazwa heraldyka wywodzi się z niemieckiego Erbe (dziedzictwo), czeskiego erb. Do Polski dotarła z zachodu poprzez Czechy. Herby państw wynikły jako konieczność znakowania wojsk podczas II wyprawy krzyżowej rozpoczętej w 1147 z udziałem Ludwika VII i cesarza Konrada III. Wcześniej stosowano symbole, które wówczas zaczęły przekształcać się w herby. Tarcza – o różnych kształtach – była bardzo ważną częścią uzbrojenia, wyróżniającą rycerza. Normanowie np. mieli wielkie tarcze. Początkowo – dla oznakowania wojsk –malowano tarcze nasyconymi kolorami. Kiedy zabrakło kolorów, zaczęto tarcze dzielić na pola i malować wielobarwnie. Herb Wielkiej Brytanii pochodzi z 1154. Trzy lwy to symbol królów normańskich. Herb brytyjski ostatecznie ukształtował się w 1066–1154. Herb Francji (nawiązuje do symboliki Franków zachodnich) w 1180 za króla Filipa II, herb Węgier w 1190. Już około 1300 cała Europa środkowa była obszarem akwilarnym (od orła przedniego – aquila chrysaetas L. 1758). Ten symbol stosowały: cesarstwo niemieckie, Brandenburgia, Czechy, Tyrol, Modena, Kraina, Serbia, Morawy, Śląsk, Opole, Polska. Wszystkie orły miały zbliżoną sylwetkę, różne dodatki jak przepaski, szachowania i zawsze odmienne pola.W Polsce orzeł z koroną na głowie był znakiem Bolesława Chrobrego jako pryncepsa ziem polskich. Heraldycy generalnie zgadzają się, że pierwszy polski orzeł heraldyczny widnieje na pieczęci Henryka II Pobożnego z 1224.Przemysł II na pieczęci majestatycznej z 1295 umieścił napis REDDIDIT IPSE VITRICIA SIGNA POLONIS (sam Najwyższy przywrócił Polakom znaki zwycięskie).W okresie Księstwa Warszawskiego (1807–1815) ukształtował się orzeł wojskowy, siedzący na pelcie (tarczy amazonek). [Pominiemy dywagacje oraz dyskusje nad tym dlaczego polski orzeł wojskowy jest odmienny od państwowego]. W Królestwie Polskim (1815–1915) polski Orzeł Biały został zredukowany do małego znaku umieszczonego na piersi orła panującego, przy czym po 1869 zniesiony w Cesarstwie Rosyjskim; w zaborze pruskim z reguły był pomijany. Orzeł Biały odrodził się w czasie walk o wyzwolenie. W 1830 pojawił się sam orzeł, w 1831 Orzeł z Pogonią na tarczy zwieńczonej koroną. 18 stycznia 1863 uchwalono herb z Orłem, Pogonią i Michałem Archaniołem - symbolem ziem ruskich historycznie polskich. Mieliśmy także Orła bez korony np. w 1832 na sztandarze Towarzystwa Demokratycznego we Francji, w lewicowych i radykalnych ugrupowaniach czasu Wielkiej Emigracji; podczas Wiosny Ludów; w czasie Powstania Krakowskiego.W 1918 RP przyjęła jako herb Orła Białego w koronie. 1 sierpnia 1919 sejm zatwierdził go jako herb Rzeczypospolitej. W 1927 przyjęto nowy wzór Orła Białego z korona otwartą projektu prof. Zygmunta Kamińskiego. 7 grudnia 1955 wprowadzono herb wz. 1927 bez korony i złotego skraju tarczy herbowej. Podobny wzór orła przyjęto 31 stycznia 1980. 29 grudnia 1989 zmieniono: kształt tarczy herbowej, usunięto złoty skraj tarczy, pięciolistne zwieńczenia w skrzydłach. Wzór ten obowiązuje od 9 lutego 1990.Rzecz jasna, obowiązujący wzór orła umieszczano na guzikach.*** Szlachta wyłoniła się z warstwy ziemiańsko-rycerskiej i ukształtowała w odrębny stan społeczny w głębokim średniowieczu. Należy zdawać sobie sprawę, że herb na zachodzie ma charakter godła rodzinnego; w Polsce jest godłem rodowym i dziedzicznym. Przypominamy : erbe - dziedzictwo; czeskie šlechta, z niem. Slahta od Gesechlecht - ród. Ponadto na zachodzie herb był przede wszystkim znakiem wojennym – Wappen, w Polsce - elementem społeczno-ustrojowym. Warto wspomnieć, że platoniczne poczucie łączności rodowej działało również w urządzeniach prawnych i działaniach jak:
- wspólna chorągiew w pospolitym ruszeniu;
- pierwotne prawo spadkowe;
- prawo pomsty krwawej;
- prawo bliższości;
- prawo rektaru (odebrania ziemi przez krewnych, zbytej bez zgody wszystkich z rodu);
- wspólna polityka rodowa (mający inne poglądy zmieniali herb lub tworzyli odrębny ród).
Herb polski ma część wizualną czyli obraz przedmiotu umieszczonego na tarczy i hełmie oraz tak zwane zawołanie czyli proklamację. (Proclamatio, clamor - to głównie hasło wzywające do wspólnych wystąpień. Pod Grunwaldem armia polska miała hasło Kraków, litewska - Wilno). Podstawową formą herbu jest godło na tarczy. Tarcza może być zwieńczona koroną lub hełmem z labrami, koroną rangową i klejnotem. Może również posiadać dalsze elementy: trzymacze, postument, płaszcz gronostajowy, chorągwie, łańcuchy z klejnotami orderów, dewizę. Godło to części zaszczytne, czyli figury uzyskane z prostych podziałów tarczy herbowej lub mobilia czyli zwierzęta, rośliny, ciała niebieskie, postaci ludzie i różne przedmioty. Pospolite są gryfy, konie, jelenie, dziki, łabędzie, kruki, ryby. Świat roślinny to głównie róże i lilie, kłosy, snopki zboża, drzewa, gałązki, liście. Mobilia są zawsze stylizowane a nie w naturalnej postaci. Stąd tak liczne pomyłki w herbach polskich czasów najnowszych. Ptaki i zwierzęta zawsze mają głowę skierowaną w prawo oraz uniesioną prawą łapę lub nogę. Ogon uniesiony do góry. Figury roślinne i nieżywotne – umieszczane są pionowo. Nie dotyczy to przedstawiania wody. Na herbach widnieje wiele znaków o znaczeniu zbrojnym: podkowy, strzały, miecze, topory oraz narzędzia gospodarcze. Można też dostrzec ogromną różnorodność krzyży.

3 A. Barwa (Mundur)

Barwa to jednostajny mundur. Inaczej mówiąc była suknia koloru herbu pańskiego, noszona przez dworzan i wojsko nadworne. Stefan Batory (1533–1686), król polski od 14 grudnia 1576 zapoczątkował istnienie polskiej piechoty wybranieckiej i dał jej jednolity mundur. Ponadto, świetnie wykorzystywał szlaki wodne podczas wojen. Podobno od dawna barwę używały wojska polskie cudzoziemskiego autoramentu. Szlachta opierała się mundurom, uważając je za liberię. Pierwszy mundur w jeździe polskiej wprowadził Michał książę Radziwiłł, hetman wielki litewski 1 września 1746.
* Oficerowie i towarzystwo husarskie (litewskie) miało kontusze karmazynowe z granatowymi listwami (wyłogami), żupany granatowe.
* Wierzchy czapek i szaraway - granatowe.
* Kontusze używano bez zbroi.
* W przypadku noszenia zbroi – żupany i szarawary.
* Rotmistrzowie, pułkownicy, porucznicy i chorążowie otrzymali znaki polowe (feldcechy, porte – epée).
Według Kitowicza były to namieczniki, później zwane temblakami: srebrne z karmazynowym jedwabiem.
* Szarfy, którymi się opasywano. W tym wypadku ich właściciele wysadzali się jeden przed drugiego starając się posiadać je jak najbogatsze. W 1789 Sejm Czteroletni wprowadził nowy narodowy mundur wojskowy (guziki białe lub żółte z numerami pułków)

3 B. Barwa heraldyczna

W herbie obok godła najważniejszą rolę odgrywa barwa czyli tynktura. Istnieją bowiem prawie identyczne herby np. Polski i Frankfurtu nad Menem. Polski orzeł ma szpony złote i język biały; frankfurcki natomiast szpony i język błękitne. Jedną z podstawowych zasad heraldycznych była alteracja to znaczy umieszczania metalu na barwie lub barwy na metalu po to, aby można było łatwo rozpoznać herb nawet ze znacznej odległości. Barwy heraldyczne są nasycone. Od XVII wieku wprowadzono szrafowanie czyli przedstawianie barw stosując kropki lub kreski. Złoto wyrażano w postacie kropek, srebro - gładzią, czerwień – kreskami pionowymi, błękit – kreskami poziomymi, zieleń – kreskami ukośnymi w lewo, czerń – kratkami, purpurę – kreskami ukośnymi w prawo. Istnieją także dwa rodzaje futer: gronostaje i popielice. Symbolika barw przyjęta powszechnie w Europie kształtowała się pod wpływem kultur Grecji i Rzymu. Zrodziła się podczas krucjat z udziałem władców, kiedy trzeba było znaleźć widomy z dali znak, zaświadczający z kim ma się do czynienia. Barwy heraldyczne połączono z pojęciami religii chrześcijańskiej, cnotami i cechami charakteru, ciałami niebieskimi, kamieniami szlachetnymi, metalami, żywiołami i dniami tygodnia.
- Złoto.
Boski majestat, objawienie ducha świętego, gloria zmartwychwstania, szlachetność, wspaniałomyślność, życzliwość, słońce, topaz, światło, niedziela.
- Biel – srebro.
Czystość, dostatek, uczciwość, lojalność, pokora, Księżyc, perła, srebro, woda, pokój, poniedziałek.
- Czerwień.
Syn boży, krew odkupiciela, miłość, dzielność, poświęcenie, żarliwość, Mars, rubin, żelazo, ogień, wojna, wtorek.
- Błękit.
Matka boża, niebo, wiara, prawda, wolność, lojalność, wierność, stałość, Wenus, szafir, miedź, powietrze, piątek.

4. Z dziejów guzika

Początki guzika giną w pomroce dziejów. Dlatego to opowiadanie należy uznawać za opis domysłów i przypuszczeń. A gdyby tak właśnie było, tym lepiej dla nas. Neandertalczyk żył 450 000 do 40 000 lat temu. Z dużym prawdopodobieństwem właśnie jemu można przypisać wynalezienie guzika. Stało się tak dzięki temu, że ludzkie hordy po wyrojeniu się z Afryki zajęły obszary europejskie, obejmujące w okresie interglacjalnym tereny położone na południe od Alp, Karpat i Uralu. Jako zbieracze i myśliwi musieli – dla przeżycia w ciągu roku – znaleźć dach nad głową oraz skórzane ubrania. Ówczesne lata były gorące, lecz w zimach panowały silne mrozy, przeciętnie minus 30 stopni. Zamieszkali zatem w jaskiniach, opanowali ogień. Wynaleźli ubrania. Wytwarzali masę ciekawych kamiennych narzędzi z krzemienia lub/i obsydianu. Posiadali własne wierzenia i obrzędy. Popełnili malowidła w jaskiniach, ryli na skałach różne ciekawe zapisy dotyczące ich rzeczywistości... Można uważać, że pierwsze skórzane ubrania miały system otworów i sznurków oraz pasów. Ale kiedy któryś z wielu ówczesnych wynalazców znalazł kawałek patyczka z dziurką i włożył w nią sznurek - wynalazł typ guzika, który do dziś używamy w licznych swetrach i okryciach zimowych. Znali również małe, płaskie okrągłe i cienkie kamyki znajdowane nad brzegami rzek czy morzem a może w żwirowniach. Mogły się zdarzać i takie, które miały naturalne otwory. Być może również je stosowali do ubrań, chociaż raczej sądzimy, że jako przedmioty niezwykłe, pełniły rolę wisiorów, naszyjników bądź amuletów. Mogło się tak dziać, iż znalazca uważał się za wybrańca, któremu bogowie dali znak. Nikt nie jest w stanie określić dokładniej, kiedy ludzie epoki kamiennej zaczęli wycinać guziki z drewna, rogu, kości czy muszli. Interesujące są różne przedmioty bardzo podobne do współczesnych guzików z epoki brązu, opisywane przez archeologów. Czy pełniły tę rolę, czy raczej służyły do ozdoby, nie da się precyzyjnie ustalić. Im bliżej naszych czasów, tym więcej guzów, guzików wytwarzanych ze złota bądź srebra, które z pewnością pełniły rolę ozdób. Tyle, że wówczas o nich nie pisano. Pierwszy zapis pochodzi z 1377. Piers Plowman wspomina, że wykonał „nóż z „botones ouer gylte”. Froissart’s Chronicle lorda Bernera (1525) to książka zamykana w oprawę z purpurowego welwetu i zapinana na „10 botons of syluer and gylte”. Termin że coś jest nic czyli guzik warte, znajdujemy już w XIV wieku. Przeciwstawmy powyższemu zdaniu guziki wysadzane kamieniami, stanowiące ważną część męskich ubrań w latach 1500. Henryk VIII (1491-1547) posiadał mnóstwo guzików z kamieniami a Franciszek I Valois, król Francji (1494-1547) miał po kilka tysięcy guzików złotych oraz wysadzanych kamieniami na jednym kostiumie. Podobno książę Buckingham mógł sobie pozwolić na luźne fastrygowanie diamentów, tak, że często gubiły się; królowa Szkocji Mary wspomina w swoim inwentarzu o 400 guzikach emaliowanych, z których każdy miał w centrum rubin... Guziki upowszechniły się zwłaszcza w związku z ubiorami kobiecymi na początku XV wieku. Oczywiście, nie był to koniec specjalnej roli guzików; raczej nowa era. Chińscy dostojnicy nosili guziki lub gałki na nakryciach głowy jako oznaki swojej rangi której stopień określał kolor i rodzaj użytego materiału. Guziki oznaczające przynależność partyjną lub członkostwo w stowarzyszeniach były często noszone w Stanach Zjednoczonych. Do ubiorów stosuje się ogromnie zróżnicowane guziki. Można je podzielić na dwie główne grupy w zależności od sposobu mocowania do ubioru. Jedna z grup to guziki z uszkami, druga to guziki z otworami.Pierwsze guziki zdobione maszynowo (była to produkcja manufakturowa) prawdopodobnie wyprodukowano w Europie około połowy XVIII wieku.Istniały również guziki kryte tkaninami. Wspomina się o nich od XVIII wieku, chociaż szczegółowe opisy pochodzą dopiero z XIX w. Można przypuszczać, że te najwcześniejsze, kryte tkaninami nie były dodatkowo zdobione. Do ich wytwarzania używano tarczek z kości, drewna lub metalowych kółeczek. Tkaninę przycinano koliście, tak, aby można ją naprężyć wokół kształtki, zaszyć tak, aby była napięta. Liczne z tych guzików zdobiono haftem dopasowanym do odzieży. Później często oplatano kółeczka nićmi, na których haftowano wymyślne ozdoby. Często te guziki nazywa się robótkowymi. Na początku XIX wieku, kiedy zaczęto stosować mechaniczne wytwarzanie guzików, zamieniono metalowe kształtki guzików krytych tkaninami na drewniane.
Znany brytyjski wytwórca B. Sauders (Sanders) założył małą fabryczkę w Birmingham (Wlk. Brytania) , w której wdrożył produkcję guzików krytych materiałem, zawierających metalowe kółeczko. Jego syn w 1825 wynalazł guzik z uszkiem elastycznym do guzików krytych. Firmin, to jedna z najstarszych firm produkujących guziki liberyjne i dla wojskowych. Działa od ponad 300 lat i cały czas jest w rękach tej samej rodziny. Oto godny uwagi rodowód producentów guzików bardzo wysokiej jakości: Samuel Firmin (1771-1796), Firmin and Westlake (1797-1799); Firmin and Company (1800-1811); Philip Firmin (1812-1814); Firmin and Longdale (1815-1823); Firmin and Son (1824-1825); Robert Firmin (1826-1837), Philip nad King (1838-1840), Philip nad Samuel Firmin (1841-1852); Firmin and Sons od 1857 do dziś.Guziki mosiężne na dużą skalę zaczęto wytwarzać w Birmingham od 1689. Matthew Boulton starszy ok. 1745 poważnie udoskonalił produkcję a jego syn w Sho na jednym z wydziałów produkował guziki stalowe z fasetami, sprzedawane za 140 gwinei za gros.Guziki z Birmingham płynęły na cały świat. Są bardzo popularne na terenie Pomorza. Znajdujemy je najczęściej w trakcie poszukiwań w terenie. Złoty Wiek guzików to lata 1830 - 1850. Wówczas producenci brytyjscy i zagraniczni rywalizowali ze sobą w wytwarzaniu wykwintnych wzorów, doskonałej jakości, precyzji wykonania. Wzory były bardzo dobrze narysowane a matryce pierwszorzędnie wykonywano. Często dodatkowo guziki typu Omega lub dwuwarstwowe typu Sanders dodatkowo cyzelowano.Ciekawe, że od ok. 1840 rozpoczęła się masowa produkcja guzików szklanych, choć tworzywo to jest przecież kruche. Najlepsze wytwarzano w Bohemii. W tym samym roku R. Prosser w Birmingham wynalazł guziki porcelanowe. Również podzielono te guziki na klasę czystych i barwionych. Wskażmy, że są guziki szklane upiększane mechanicznie, dmuchane, diademowe, potrzaskane (XVI w. technika stosowana w Wenecji, używana do dziś), kalejdoskopowe, koronkowe, konturowe i wiele innymi sposobami. Czarne guziki szklane, to kolejna, interesująca podklasa.Guziki wytwarzano z różnych materiałów: wspominanych wcześniej metali, żelaza, cyny, ołowiu, stopów metali, kości słoniowej, rogu, kości, macicy perłowej, muszli, nasion palm tropikalnych, papieru, tektury, celuloidu, tworzyw sztucznych, kazeiny uzyskanej z krwi i mleka, gumy...Wiek XX to okres w którym podczas wojen wprowadzano liczne obiekty zastępcze (niem. erzatze) Również dotyczyło to guzików, które zamiast z cennego mosiądzu zaczęto produkować ze szkła, z tworzyw sztucznych. Od połowy XX w. rozpoczął się pochód guzików z tworzyw sztucznych. Upowszechnienie wtryskarek spowodowało erupcję guzików z mieszanin metali, które są kopiami licznych pięknych, dawnych guzików. Co gorsza, spotykamy te guziki na aukcjach internetowych jako oryginały... Później nadszedł czas dla kopii dawnych guzików w tworzywach. Guziki z tworzyw mają również swoją wartość kolekcjonerską. Są liczne grupy guzików np. z symboliką z popularnych kreskówek, ptaszków, zwierzątek, ryb, owoców, warzyw, przedmiotów codziennego użytku... Byłoby błędem nie wspomnieć o zachwycających damskich guzikach dziewiętnastowiecznych oraz wręcz cudów sztuki użytkowej z fine de siécle, których zbieranie to ogromna przyjemność oraz – zwłaszcza w naszym kraju – wcale nie łatwa ani tania sztuka. Nie wspominamy o guzach i guzikach szlacheckich, które zamawiał każdy wielmoża w potrzebnej mu ilości u ówczesnego jubilera. Większość szlachty miała 1 - 2 komplety guzów które przeszywano z szat letnich na zimowe. Na wyprawy wojenne w bliżej nie określonym czasie zaczęto zamawiać kopie guzów wytwarzane w mosiądzu... W przeszłości ludzie dosyć często używali guzików samodzielnie wytwarzanych z monet ... W protestanckim Gdańsku mieszczan obowiązywały ciemne stroje oraz proste guziki. Ale i w tym wypadku mieszczanie ożywali guzików zdobionych, przypominających szlacheckie... Sądzimy, że już zdołaliśmy rozbudzić Wasze zainteresowanie sprawą zdawałoby się tak mało ważną jak guzik...

5. Guzik wojskowy

W późnym okresie panowania brytyjskiej dynastii Tudorów zaczęto produkować guziki na ówczesną skalę przemysłową. Birmingham od 1660 stało się wiodącym centrum tej produkcji. Od 1680 wytwarzano guziki mosiężne modelowane na matrycach drewnianych lub kościanych. Guziki mosiężne faktycznie uzyskały swoją szansę w 1741. Mosiężne złocone zaczęto produkować od 1750. Dobre złocenie guzików datuje się na 1790. Jednolite guziki wojsk brytyjskich są stosunkowo późne. W wojskach lądowych wzór guzika to była sprawa dowódcy - pułkownika. Pod koniec XVII i początku XVIII wieku dla żołnierzy brytyjskich zaczęto wytwarzać tańsze guziki z białego metalu (stopu miedzi, cyny oraz innych metali).Mundur brytyjski powstał w 1748. Guziki w Wielkiej Brytanii pełniły bardzo ważną rolę, gdyż ich układ oznaczał pełnione stanowisko. Dopiero we wrześniu 1767 brytyjskie Ministerstwo Wojny zarządziło, że guziki wojskowe będą nosiły numery pułków. Nieco później w trzech regimentach gwardii dragonów zamiast numerów wprowadzono przynależne im inicjały. Początkowo większość guzików była płaska; stopniowo uwypuklały się aż do 1855, kiedy weszły guziki z krawędziami. Białe guziki stosowano dla niższych stopni wojskowych, od 1855 zamieniono na mosiężne. W 1871 zarządzono dla niższych stopni stosowanie guzików gładkich (bez wzorów pułkowych), Większość pułków używała guziki z symbolem Royal Arms. W armii brytyjskiej przywrócono symbole pułkowe w 1928. We Francji wprowadzono numery pułkowe w 1762. W USA guziki uniformowe weszły w życie około 1700 roku. Pierwszy amerykański pułk piechoty armii lądowej powstał 2 listopada 1783. Składał się z 1 oficera i 11 żołnierzy. W 1789 Kongres zgodził się na armię w czasie pokoju, składającą się z ośmiu kompanii piechoty i dwóch artylerii, którą dowodziło sześciu oficerów. Od początku na guzikach znalazł się orzeł w różnym ułożeniu o opuszczonych skrzydłach. Były też inne symbole: inicjały, gwiazdki, stylizowane trąbki dla dragonów i strzelców. W latach 1832–1902 produkowano głównie dla Sztabu Generalnego Stanów Zjednoczonych guziki mundurowe, silnie wypukłe, składające się z oddzielnego awersu, płaskiego rewersu oraz łączącego je pierścienia. Polskie guziki wojskowe powstały w XVIII wieku jako swoiste następstwo „mundurów obywatelskich” czyli kontuszów mundurowych, obowiązujących posłów. Województwa decydowały o ich barwach. Podobnie jak w innych armiach żołnierze w zależności od stopnia nosili guziki pozłacane, mosiężne, cynkowe, mosiężne. Powstawanie polskiego munduru zwieńczyła reforma z 1791. Od 1789 w Polsce obowiązywały numery pułkowe i barwa biała lub żółta na guzikach, zmieniona w roku następnym ze względów oszczędnościowych na granatowy numer naszyty na taśmie nad bulionem szeregowych; guzik miał być gładki. Już wówczas – co wiadomo z zachowanych w muzeach mundurów stosowano przeróżne guziki płaskie, łukowate, wypukłe, półkoliste, kuliste itp., wytwarzane z różnych materiałów.

6. Guzik marynarski

Najstarsze guziki marynarskie (oraz mundury) wprowadził Piotr I w Rosji, tworząc w 1696 pierwszą regularną flotę wojenną. [Marynarze nosili mundury pułków Preobrażeńskiego i Siemionowskiego]. Poprzedziła ją stworzona przez Iwana IV Groźnego, wielkiego księcia Wsieja Rusi (1533), pierwszego rosyjskiego cara (1547) flotylla na Bałtyku do wojny z Polską i Szwecją, dowodzona przez Karstena Rhode. 14 listopada 1667 położono stępkę pod pierwszy rosyjski okręt wojennej Orzeł. W maju 1669 powstał pierwszy krótki regulamin marynarki wojennej, składający się z 15 artykułów. Pierwszy drukowany regulamin floty rosyjskiej ukazał się w kwietniu 1710; liczył 64 artykuły. 28 lipca 1728 gardemarinerzy otrzymali guziki miedziane, złocone oraz sprzączki i klamry; 14 września – artylerzyści morscy miedziane guziki płaskie; 28 sierpnia 1729 wszyscy marynarze dostali płaskie guziki miedziane. 14 stycznia 1733 wszedł w życie pierwszy oficerski mundur marynarski. Natomiast 16 stycznia 1830 wszyscy służący w admiralicji otrzymali guziki zawierające symbolikę państwową i morską. Pierwsze próby stworzenia polskiej siły morskiej w epoce współczesnej zanotowano podczas insurekcji kościuszkowskiej w 1794. Cywil, generał ziemski Antoni Woytkiewicz, dowódca powiatu telszewskiego, miał do dyspozycji port Połąga. Utworzył tam flotyllę powiatu telszewskiego złożoną z kilkudziesięciu batów. Nie było tam mowy o mundurach ani tym bardziej o guzikach, chociaż późniejszy chorąży (chłop żmudzki) Łukasz Kalinowski wspaniale zapisał się w jej dziejach.Kolejne próby podjęto 25 marca 1863, wysyłając nieudaną wyprawę morską na Żmudź z bronią i amunicją pod dowództwem płk. Łapińskiego. 10 lutego 1864 Rząd Narodowy zatwierdził stopień kapitanowi Władysławowi Feliksowi Zbyszewskiemu „Karpiowi” (b. dowódcy korwety rosyjskiej) i powierzył mu obowiązki głównego organizatora sił morskich i narodowych. Zbyszewski zamierzał walczyć z Rosjanami na M. Czarnym używając tam jednostek kaperskich. W konsekwencji traktatu paryskiego z 1856 kończącego wojnę krymską, Rosja nie miała prawa do posiadania na M. Czarnym floty wojennej a uprawiała ożywioną wymianę handlową z Bliskim Wschodem.Okręt wojenny Kiliński (przerobiony Princess) po wyjściu z Newcastle został zatrzymany 12 lutego 1864 w Maladze, dokąd wszedł po paliwo. Stało się tak dzięki bacznemu śledzeniu okrętu przez placówki dyplomatyczne Rosji oraz ciągłemu wsparciu placówek dyplomatycznych amerykańskich. 1 lutego 1864 płk Eugeniusz Dembiński „Kot” zawarł umowę ze Zbyszewskim, w myśl której ten ostatni został generalnym organizatorem floty polskiej. Tego samego dnia ukazały się interesujące nas szczegółowe przepisy organizowania polskich morskich sił zbrojnych. Pkt 9 brzmiał: Mundur marynarki polskiej będzie koloru granatowego, kroju zwykłego marynarzom. Z ozdobami srebrnemi i amarantowemi, takim systemem jak w marynarce francuskiej. Guziki szlify srebrne. Guziki będą miały wyryty herb narodowy z koroną jagiellońską. Dalej następuje szczegółowy opis munduru, barwy kołnierzy i wyłogów, rodzaje haftów np. dla intendentów, lekarzy, techników. Ciekawe, że oficerowie mogli nosić bokobrody, lecz obowiązywał zakaz noszenie brody i wąsów. Chorążowie i bosmani nosili frak zapinany na dwa rzędy guzików po 9 w rzędzie, wyłogi z 3 guziczkami i klapami z trzema rogami i trzema guzikami. Na surducie nosili dwa rzędy guzików po 5 w rzędzie, wyłogi na rękawach zapinane na 2 guziczki; z tyłu ad pasem – 2 guziki. Kamizelka zapinana na 9 guziczków. Półpłaszcz zapinany na 2 rzędu guzików po 5 w rzędzie. Guziki i guziczki – poza kościanymi na bluzach marynarskich – były metalowe, pozłacane z kotwicą i koroną o średnicy 19, guziczki – 10 mm.

7. Guziki polskiej Marynarki Wojennej

W marynarkach wojennych świata stosuje się guziki żółte z mosiądzu lub złocone względnie w ostatnim ćwierćwieczu aluminiowe anodowane na żółto. Podstawowym motywem jest kotwica admiralicji z przewiniętą liną. Niektóre państwa wytwarzają dla swoich flot guziki będące małymi dziełami sztuki. Inne – bardzo proste guziki, wręcz o jarmarcznym wyglądzie. W trosce o przykładny wygląd marynarzy w Wielkiej Brytanii zgłoszono patent na przyrząd do czyszczenia guzików.W latach międzywojennych dosyć powszechną zasadą było złocenie guzików. Guziki admirałów zazwyczaj wyróżniano dodatkowymi zdobieniami np. w postaci wieńców laurowych na obrzeżu (np. Niemcy, Wlk. Brytania, ZSRR). Sporadycznie na marynarskich guzikach do mundurów (poza ubiorami specjalnymi) umieszczano orły (np. Włochy, USA), korony, gwiazdki itp. Rzadziej stosowano stal do produkcji guzików np. w Niemczech dla formacji nadbrzeżnych, w Japonii dla marynarzy, w Holandii dla administracji. Podczas II wojny światowej Niemcy oszczędzając aluminium z którego wcześniej wytwarzano guziki dla Kriegsmarine zaczęły wytwarzać guziki szklane. Właśnie te guziki w dekadzie powojennej często trafiały na mundury polskich marynarzy, dlatego, że były ładne i nie ciemniały, jak te, z produkcji krajowej. W rozdziale o barwie pisaliśmy o barwach heraldycznych. Przypomnijmy zatem, że pole naszych guzików marynarskich należy widzieć w barwach heraldycznych jako błękitne. Krzyż kawalerski oraz krzyż Grunwaldu - są barwy czerwonej. Lina, kotwica i obrzeże - żółte. Dodajmy, że barwy heraldyczne w Polsce traktowano dosyć umownie w przeszłości oraz współcześnie. W przypadkach, kiedy pole guzika pozostawiono gładkie - co heraldycznie oznacza kolor srebrny - podamy tę informację w opisie. W Polsce istniał guzik wz. 1920, obowiązujący do zakończenia działalności PMW na Zachodzie; odmiana tego wzoru w latach 1946 –1952 oraz teoretycznie - od 1996 ponownie guzik wz. 1920. W latach 1952 - 1996 obowiązywał guzik, na którym krzyż kawalerski zastąpiono oznaką krzyża Grunwaldu. W okresie 1952 - 1961 pazury kotwicy leżały na ramionach krzyża, po zmianie przepisów w 1961 - przesunięto je poza ramiona krzyża. W 1920 wprowadzono przepisy ustalające umundurowanie polskiej Marynarki Wojennej. Guzik marynarski był mosiężny, (niekiedy złocony), chociaż w przepisach czytamy, że guzik złoty. Na awersie miał wytłoczoną kotwicę admiralicji z przewiniętą liną na tle zmodyfikowanego krzyża kawalerskiego. Klamra kotwicy podniesiona do góry. Przewinięta lina biegnie od ucha i znika za łapą. Na obrzeżu umieszczono linę. Guziki były dwuwarstwowe o średnicy 15 i 22. Awersy wykonywano z mosiądzu, rewersy z mosiądzu, stali, cynku, czasami ze zdobieniami oraz sygnowane przez wytwórców: AU, B.S.F., ESEF, IWC, S.F., W.C., Z.S. W latach trzydziestych wszedł bardziej płaski guzik z krótkim uchem miedzianym (dekoracyjny, przyszywany po lewej stronie munduru) oraz wytłoczonym napisem MASYWNY, chociaż guzik jest dwuwarstwowy z tekturką wewnątrz. Istnieją guziki Z.S. o płaskim rewersie stalowym oraz ESEF o rewersie stalowym, profilowanym. W 1933 wprowadzono normę techniczną dotyczącą m. in. guzika W trakcie wielu lat okazało się, że można wyselekcjonować ponad 200 guzików Marynarki Wojennej RP z powodu różnych wykonań (odmienne matryce, producenci, materiały do produkcji oraz stosowane opisy na rewersach. Podczas wojny guziki dla PMW wytwarzały firmy: Gaunt & Son w Londynie, Kenning w Londynie, w Birmingham oraz w Belfaście. Najważniejszym wykonawcą guzików marynarskich w II Rzeczypospolitej był zakład Bronisława Grabskiego w Łodzi. Po wojnie zakład również produkował guziki znakowane początkowo BGŁ, później ŁZG. Po zlikwidowaniu b. zakładów Grabskiego w Łodzi, przemianowano je w Łódzkie Zakłady Galanteryjno Guzikarskie, następnie w Zakłady Wyrobów Galanteryjnych im Małgorzaty Fornalskiej WAGMET; zlikwidowany w 1991. Guziki produkował również krakowski FOTOPAM a równocześnie od 1981 Zakłady Wyrobów Galanteryjnych Lubaczów w Lubaczowie.

Literatura wykorzystana:

A., Nowości w umundurowaniu, w: Bandera 1996 nr 4.

Biernacki Witold, Biała Góra 1620, Gdańsk 2006;
Boczkowski Wojciech, Guziki Marynarki Wojennej, w: Bandera, 1994, nr 1, 1996 nr 6, 7-8.
Docenko W.D., Russkij morskoj mundir 1696-1917 Sankt-Petersburg 1994
Hubert Witold, Umundurowanie polskiej marynarki wojennej w 1864 r., w: Broń i barwa, 1935 Nr 1.
Illustrierte Geschichte des Weltkrieges 1914-1915, band 1, Stuttgart, Berlin, Leipzig, Wien Union Deutsche Werlagsgesellschaft
Linde M. Samuel Bogumił, Słownik języka polskiego, Lwów, 1855;
Mollo Andrew, ilustrated Turner Pierre, Army Uniforms of World War I, ARCO Publishing Company, Inc, New York 1978
Pawlak Włodzimierz, Kościuszkowska Marynarka Wojenna, w: Polska Zbrojna nr 21311025 z 02. 11. 1994
Rocznik Woyskowy Królestwa Polskiego Na rok 1825, Warszawa b.r.w. Reprint Kraków 1990
Toczewski Andrzej, Polskie guziki wojskowe, w: Polska Zbrojna 1993
Zbiory Muzeum Wojska Polskiego, Warszawa 1994;
Zbiór: Warunki techniczne Materjałów Wojskowych Ministerstwa Spraw Wojskowych, Warszawa 1933;
Zieliński Stanisław, Marynarka wojenna powstania styczniowego, w: Morze 1932 nr 7/8.
Ziółkowski Andrzej, Pierwszy Pułk Szwoleżerów Gwardii Cesarskiej 1807-1815, Pruszków 1996;
Znamierowski Alfred, Stworzony do chwały, Warszawa 1995;